ماهواره گوگل از فضا شعر فرستاد؛ پروژه Suncatcher چیست و چرا شرکت‌ها می‌خواهند مرکز داده را به مدار زمین ببرند؟

در این آزمایش دقیقاً چه گذشت؟

ماهواره اول اکتبر با موشک فالکون ۹ شرکت اسپیس‌ایکس و همراه با بیش از صد فضاپیمای دیگر به مدار رفت. سازنده آن شرکت Planet است و گوگل تراشه‌های هوش مصنوعی را تأمین کرده است. به گفته گوگل، تیم پروژه در هفته‌های بعد از پرتاب فهرستی از بررسی‌ها را انجام داد؛ از روشن کردن بخش‌های اصلی تا اجرای نخستین آزمون‌های یادگیری ماشین. TechCrunch این مرحله را حدود سه هفته گزارش کرده است.

بعد نوبت آزمون اصلی رسید. وقتی ماهواره از بالای یک ایستگاه زمینی می‌گذشت، درخواست به آن فرستاده شد و پاسخ هنگام عبور از منطقه سوالبارد در نروژ به زمین رسید. سپس تیم با چند شعر طنز کوتاه با موضوع فضا و درخواست‌هایی برای گزارش وضعیت فنی سیستم‌ها آزمایش را ادامه داد. سخنگوی گوگل به TechCrunch گفته است ماهواره در وضعیت عادی کار می‌کند.

هایکو در اینجا نقش همان برنامه معروف Hello World را دارد: چیزی ساده که نشان می‌دهد کل زنجیره از زمین تا مدار و برگشت کار می‌کند.

چرا اصلاً مرکز داده را به فضا ببریم؟

مدل‌های هوش مصنوعی به برق بسیار زیاد نیاز دارند و مراکز داده روی زمین به برق، زمین، آب و سامانه خنک‌کننده وابسته‌اند. منطق Suncatcher این است که نور خورشید در فضا فراوان‌تر و پایدارتر است. طبق برآورد گوگل که Data Studios آن را نقل کرده، یک صفحه خورشیدی در مدار مناسب می‌تواند تا حدود هشت برابر همان صفحه روی زمین برق تولید کند، چون ابر، جو و چرخه شب و روز جلویش را کمتر می‌گیرند.

تصویر بلندمدت گوگل یک ماهواره بزرگ نیست، بلکه گروهی از ماهواره‌های خورشیدی پر از تراشه است که با لینک‌های لیزری به هم وصل می‌شوند تا یک کار سنگین را بین خود تقسیم کنند. TechCrunch می‌نویسد هدف این پروژه زیرساختی است که در دهه ۲۰۳۰ از نظر اقتصادی به‌صرفه باشد؛ یعنی با طرحی سروکار داریم که هنوز سال‌ها با استفاده واقعی فاصله دارد.

محدودیت‌های ماهواره فعلی چیست؟

این ماهواره یک مرکز داده واقعی نیست و گوگل هم چنین ادعایی ندارد. Data Studios آن را مرحله‌ای برای سنجش سخت‌افزار توصیف می‌کند. عددها هم همین را نشان می‌دهند: ماهواره چهار تراشه TPU دارد، اما حداکثر یک کیلووات برق تولید می‌کند و همین سقف برق، کار آن‌ها را محدود کرده است.

• در هر لحظه فقط یکی از چهار تراشه می‌تواند کار کند
• هر تراشه به‌خاطر مصرف برق فقط حدود ۲۰ دقیقه پشت سر هم روشن می‌ماند
• همین زمان کوتاه، ارتباط با ایستگاه‌های زمینی را پیچیده‌تر می‌کند
• به نقل از The Next Web، مدل با انرژی خورشیدی ذخیره‌شده اجرا شده است

سختی‌های اصلی کجاست؟

بزرگ‌ترین پرسش فعلی تابش فضایی است. ذرات پرانرژی می‌توانند یک بیت حافظه را عوض کنند؛ اتفاقی که به آن جابه‌جایی بیت می‌گویند و ممکن است داده را خراب کند، بدون اینکه ابزارهای معمول نظارت متوجه شوند. آزمون‌های زمینی نشان داده‌اند این مشکل برای اجرای مدل کم‌اهمیت است، اما برای آموزش مدل مسئله بزرگ‌تری است. تفاوت مهمی است، چون آموزش مدل‌های بزرگ از سنگین‌ترین کارهای این صنعت است.

خنک کردن هم در فضا ساده نیست. برخلاف تصور رایج، فضا مثل یک یخچال بزرگ عمل نمی‌کند؛ در خلأ هوایی نیست که گرما را ببرد و گرما باید از طریق تابش دفع شود. تعمیر هم عملاً ممکن نیست، پس قطعه خراب‌شده را نمی‌شود عوض کرد و طراحی باید با فرض خرابی انجام شود. هزینه پرتاب سد دیگری است و برنامه گوگل به قابل‌استفاده‌مجدد شدن کامل موشک Starship اسپیس‌ایکس گره خورده است که هنوز در حال توسعه است.

رقابت در مدار؛ چه کسانی دیگر این راه را می‌روند؟

گوگل در این مسیر تنها نیست. TechCrunch از Starcloud و Cowboy Space نام می‌برد که می‌خواهند مدل‌ها را روی ماهواره‌های جداگانه اجرا کنند. The Next Web هم گزارش داده Starcloud در ماه اوت ۲۵۰ میلیون دلار برای مراکز داده مداری جذب کرده است. تفاوت طرح گوگل در لینک‌های پرسرعت میان ماهواره‌هاست که اجازه می‌دهد کار بین چند ماهواره تقسیم شود.

در کنار این شور و هیجان، نشانه‌های احتیاط هم هست. The Next Web می‌نویسد اسپیس‌ایکس به سرمایه‌گذارانش گفته مراکز داده مداری خودش شاید هرگز به نتیجه نرسند. پس هر خبر موفقیت در این حوزه را باید در اندازه واقعی‌اش دید: اثبات یک گام فنی، نه اثبات یک کسب‌وکار سودآور.

این خبر برای کاربران، دانشجویان و کسب‌وکارها چه معنایی دارد؟

برای کاربر عادی فعلاً هیچ چیز عوض نمی‌شود. قرار نیست چت‌بات شما به این زودی از فضا جواب بدهد و این پروژه روی سرعت یا قیمت ابزارهای امروز اثری ندارد. اما این خبر پیام روشنی دارد: در رقابت هوش مصنوعی، انرژی به اندازه خود مدل‌ها مهم شده است و شرکت‌ها حتی به راه‌حل‌هایی به این پرهزینگی هم فکر می‌کنند.

برای دانشجویان و علاقه‌مندان هم نکته جالبی در این خبر هست. مدلی که در مدار اجرا شد یک مدل باز به نام Gemma 4 است. اجرای مدل‌های باز روی سخت‌افزار محدود مهارتی است که روی زمین هم کاربرد دارد و یادگیری آن به سرمایه یک شرکت بزرگ نیاز ندارد.

• مصرف برق و هزینه اجرا را از ابتدا در طراحی پروژه‌های هوش مصنوعی ببینید
• با مدل‌های باز کار کنید و تفاوت اجرای مدل با آموزش آن را یاد بگیرید
• خبرهای پرهیجان را با این پرسش بسنجید: چه چیزی واقعاً ثابت شده است؟

قدم بعدی چیست؟

گوگل می‌گوید حالا مجموعه‌ای از آزمون‌ها را برای سنجش رفتار تراشه‌ها زیر فشار گرمایی و تابش در مدار اجرا می‌کند. اگر نتیجه خوب باشد، دو ماهواره متصل به هم در سال ۲۰۲۷ پرتاب می‌شوند که برق بیشتری تولید می‌کنند و لینک نوری میان ماهواره‌ها را آزمایش خواهند کرد. آن آزمایش مهم‌تر از این هایکو است، چون بدون ارتباط سریع میان ماهواره‌ها، ایده تقسیم کار میان آن‌ها عملی نمی‌شود.